هوشنگ ابتهاج; بیوگرافی و آثار ماندگار


در مرداد 1401 کشورمان یکی از شاعران برجسته خود هوشنگ ابتهاج ملقب به سایه را از دست داد، شاعری که غزلیات تازه و لطیفش سال ها دل بسیاری از دوستداران شعر را به خود جلب کرد، شاعری که در طول عمر پربار خود ده ها دفتر شعر از خود به جای گذاشت. در این مقاله به زندگی هوشنگ ابتهاج می پردازیم و آثار برجسته ای را که از او به جا مانده یا در مورد او نوشته شده است به شما تقدیم می کنیم.


سالهای جوانی

امیرهوشنگ ابطحاج ملقب به سایه در سال 1306 در رشت به دنیا آمد، پدرش از چهره های مشهور و مدتی رئیس بیمارستان پورسینای رشت بود. ابتهاج تحصیلات ابتدایی خود را در رشت گذراند، اما برای دبیرستان به تهران اعزام شد. ابتهاج نوجوان اگرچه چندان اهل مطالعه نبود، اما ذوق هنری و علاقه شدیدی به یادگیری مهارت داشت. به عنوان مثال اولین شعرهایش را با نام «اولین ترانه ها» در همین دوران و زمانی که تنها 19 سال داشت منتشر کرد. او همچنین نقاشی، مجسمه‌سازی، گلدوزی، گلدوزی و نواختن ویولن را آموخت.

سایه در آغاز جوانی عاشق دختری ارمنی به نام گالیا بود. این عشق همراه با حال و هوای سیاسی آن زمان، زمینه ساز سرودن شعرهای عاشقانه از جمله شعر «آهو گالیا است» شد.

هوشنگ ابتهاج پس از تحصیل به حلقه شاعران پیوست و با افرادی چون شهریار، سیاوش کسرایی، احمد شاملو، سیمین بهبهانی، فرو فرخزاد و اخوان ثالث ملاقات و ارتباط داشت. وی علاوه بر عضویت در کانون نویسندگان ایران، در سال ۱۳۳۰ به همراه برخی از شاعران معاصر خود انجمن ادبی شمع سوخته را تأسیس کرد. او در کنار فعالیت های ادبی، دغدغه های سیاسی و اجتماعی نیز داشت و با برخی از اعضای حزب توده نشست و برخاست داشت.

خاطره خوانی شعر

یکی از ارکان زندگی سایه، خواندن شعر حافظیه در سال 1346 در جشنواره هنر شیراز بود. در این جشن مردم از شنیدن غزل‌های عاشقانه‌اش چنان خوشحال شدند که باستانی با تعجب از او در کتاب «پاریس برای پاریس» یاد کرد و نوشت: «تا به حال مردمی را ندیده‌ام که برای شنیدن شعر نو این‌قدر هیجان‌زده شوند.» شور و هیجان آمدند.

هوشنگ ابتهاج و سرپرستی برنامه گل

هوشنگ ابتهاج
از راست به چپ: هوشنگ ابتهاج، محمدرضا لطفی، محمدرضا شجریان

از دیگر فعالیت های مهم سایه، ریاست برنامه معروف گلها در رادیو ملی ایران از سال 50 تا 57 بود. این برنامه رادیویی به ابتکار داوود پیرنیا از سال 35 تا 57 پخش می شد و در مجموع به مدت 850 ساعت پخش می شد. شامل تلاوت اشعار مختلف فارسی قدیم و جدید همراه با پخش موسیقی و تحلیل و تفسیر ابیات بود. برنامه گل که گل جاودانه، گل شکوفه و گل صحرا نیز نامیده می شود، تأثیر بسزایی در ذائقه موسیقایی ایرانیان داشت، از جمله گرایش مردم به شعر و موسیقی اصیل و تقاضای انتشار کاناپه شاعران کهنسال. برای مدتی از بین رفت

ابتهاج همزمان با اجرای گل ها، برنامه گلچین هفتگی را نیز پایه گذاری کرد که در راستای برنامه گل ها اجرا می شد. قانون سایه بدون محدودیت نبود. برخی از افراد برجسته که با این برنامه همکاری می کنند، سایه را به تعصب نسبت به حزب تود، نداشتن سواد موسیقی و تبعیض بین همکاران و شرکت کنندگان در برنامه متهم کرده اند. افرادی چون فرهنگ شریف بداهه نواز تار و چهره ماندگار موسیقی، محمد حیدری آهنگساز و آهنگساز برجسته و اکبر گلپایگانی معروف به گلپا از منتقدان ابتهاج در این دوره بودند. سایه اما این اتهامات را رد کرد.

استعفا از رادیو ملی و اخراج از اتحادیه نویسندگان

پس از حادثه میدان ژاله در 17 شهریور 57، سایه به همراه زنده‌ایاد محمدرضا شجریان و حسین علیزاده در اعتراض به کشتار در آن میدان از رادیو ملی استعفا داد. ابتهاج مانند بسیاری از شاعران و روشنفکران با انقلاب همراه بود. اما در سال 1958 او و چند شاعر چپ دیگر به دلیل عضویت در حزب توده از کانون نویسندگان اخراج شدند. سایه اگرچه در مصاحبه ها و خاطرات خود همواره عضویت رسمی این حزب را رد کرده است، اما همواره خود را علاقه مند و وفادار به مکتب سوسیالیسم می دانسته است. سایه نیز به دلیل همین گرایش ها مدت کوتاهی را در زندان گذراند، اما با وساطت شهریار که دوستی قدیمی با وی داشت و از شاعران مورد اعتماد و نزدیک به حکومت بود، آزاد شد.

مهاجرت به آلمان

سایه در سال 1366 به همراه اعضای خانواده خود به آلمان مهاجرت کرد و در شهر کلن ساکن شد. خودش درباره این رفتن می گوید: «دلیل خروج من از ایران مهاجرت تدریجی اعضای خانواده ام بود. اول چند تا از بچه هایم رفتند. بعد همسرم رفت تا بچه ها تنها نباشند و بالاخره من هم رفتم. اما ارتباط من با ایران قطع نشد. من بین دو کشور سفر کردم.”

جوایز ادبی

ابتهاج در زمان حیات خود برنده 2 جایزه معتبر شد. یکی جایزه ادبی و تاریخی محمود افشار بود که در بیست و سومین دوره (19 مهر 1396) با حضور چهره های برجسته ادبی کشور به او اعطا شد و دیگری جایزه هنر برای صلح که به او اهدا شد. جشنواره بین المللی هنر صلح (21 مهر 1396) باعث افتخار بود

سالهای آخر و مرگ

ابتهاج واپسین سالهای عمر خود را به تحقیق و مطالعه و تصحیح برخی آثار و مصاحبه و جمع آوری خاطرات گذراند و سرانجام در 28 مرداد 1401 درگذشت و پیکرش به رشت منتقل و در باغ محتشم آن شهر به خاک سپرده شد.

فعالیت شعری هوشنگ ابتهاج

کتاب ها و اشعار هوشنگ ابتهاج

ابتهاج در ابتدا سعی کرد راه و روش نیما یوشیج را در پیش گیرد، اما سبک شعری نوین نیما با روح و حال لطیف او سازگاری نداشت. پس سایه به سراغ علاقه اصلی خود که غزل است رفت. نخستین اشعار ابتهاج در قالب اشعار قدیمی بود، اما به تدریج به غزل سرایی در قالب شعر نو پرداخت. در واقع اشعار سایه را می توان به 2 دسته تقسیم کرد: یکی رباعیات و رباعیات و دیگری غزل به ویژه غزل نو.

این سبک غزل نویسی که از ابزارهای شعری نو برای سرودن غزل بهره می برد، با اشعار حسین منزوی و سیمین بهبانی در دهه 40 رونق گرفت. البته به جرات می توان گفت که سایه این قالب شعر را به کمال رساند. صفات شعر قدیم و نو در غزل نو سایه در هم آمیخته است. او به زیبایی و با ظرافت لطیف ترین احساسات انسانی را در اشعار خود شرح می دهد. غزلیات نی سایه نمونه ای درخشان از شعر عاشقانه است و دل هر انسانی را می زند و اشک هر عاشقی را جاری می کند.

ابتهاج اگرچه در خانواده ای مرفه به دنیا آمد، اما به لطف حافظ نسبت به مشکلات اجتماعی و سیاسی زمان خود بی تفاوت نبود. به همین دلیل از شعرهای عاشقانه او می توان به اوضاع سیاسی و اجتماعی آن زمان پی برد. مثلاً در شعر معروف «کوچسار شب» به تشریح خفگی دهه 30 می پردازد.

کتاب های هوشنگ ابتهاج

هوشنگ ابتهاج در طول زندگی طوفانی خود آثار زیادی خلق کرد که تقریباً همه آنها کتاب شعر هستند. ساعی اولین اشعار خود را در سال 1325 با عنوان اولین اشعار منتشر کرد. این کتاب مجموعه ای از اشعار سبک قدیم بود که به تقلید از سبک حافظ سروده شده بود. بیشتر مجموعه های شعر و دفترهای شعر این شاعر در دهه های 1930 و 1940 منتشر شد و بعید است امروزه در بازار یافت شود. البته خود ابتهاج تمامی کتاب های شعرش را در 2 دفتر «سیامشق» و «تاسیان» با همکاری انتشارات کارنامه بازنشر کرده است. در زیر تعدادی از آثار این شاعر شهیر را به شما تقدیم می کنیم.

1. ورزش سیاه

کتاب های هوشنگ ابتهاج

ناشران: کارت گزارش
تعدادی از صفحات: 363

این کتاب شامل اشعار قدیمی مانند غزل، مثنوی، رباعی، دوبیتی و قطعه است. این کتاب در سال 1376 با تصحیح برخی از اشعار این شاعر با نظر خودش منتشر شد.

2. تاسیان

کتاب های سایه

ناشران: کارت گزارش
تعدادی از صفحات: 208

کتاب «تاسیان» شامل تمامی اشعار نیمایی و نو سایه است که از سال 1325 تا 1380 سروده شده اند.کلمه تاسیان واژه ای در گویش گیلکی است که معنای خاص و جالبی دارد. تاسیان به حالتی گفته می شود که روح از بدن جدا می شود و پس از رها شدن روح از بدن نوعی سکوت ایجاد می کند.

3. حافظ از سایه

دیوان حافظ تصحیح سایه

ناشران: کارت گزارش
تعدادی از صفحات: 716

کتاب دیوان حافظ با تصحیح هوشنگ ابتهاج یکی از کامل ترین و دقیق ترین نسخه های دیوان حافظ است. ابتهاج در این کتاب گزیده هایی از سال ها مطالعه و تحقیق در تصحیح و بررسی اشعار حافظ را گردآوری کرده و در نگارش آن از راهنمایی های شفیعی کدکنی نیز بهره برده است.

این کتاب در کنار اشعار جذاب و لطیف سایه میراث گرانبهای او محسوب می شود.

4. آینه در آینه

کتاب آینه در آینه

ناشران: نشر بهار
تعدادی از صفحات: 220

این کتاب نوشته خود ابتهاج نیست، بلکه گزیده ای از بهترین اشعار اوست که به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی گردآوری و در اختیار علاقه مندان قرار گرفته است. کدکنی با گردآوری بهترین اشعار شاعر از سبک های مختلف در طول سالیان عمرش کوشیده است روند خلاقیت هنر را در سایه های دنیای شاعر به خواننده نشان دهد.

5. یک هدیه

هدیه کتاب از هوشنگ ابتهاج

ناشران: سخن، گفتار
تعدادی از صفحات: 108

«در» نام اثری است که ابتهاج در سال 1348 نوشته و آن را به خانم هما اعلم، همسر عمویش تقدیم کرده است. این کتاب مجموعه‌ای از اشعار سایه است که به عنوان هدیه به خانم علم انتخاب کرده است. کتاب هدیه با خط خوش عبدالله فرادی نوشته شده است. این کتاب جدای از ارزش ادبی، از نظر خوشنویسی نیز ارزشمند است، زیرا تنها کتابی است که اشعار لطیف سایه در آن به صورت خوشنویسی یافت می شود.

این کتاب با حمایت مالی بنیاد دکتر محمود افشار در سال 1401 منتشر شده است.

6. بام نی

کتب ابتهاج

ناشران: کارت گزارش
تعدادی از صفحات: 136

بانگ نی نیز یکی از کتاب های تامل برانگیز هوشنگ ابتهاج است که برای دومین بار در سال 1395 منتشر شد. چرا بار دوم؟ زیرا این کتاب یک بار در سال 1385 منتشر و سپس توقیف شد. کتاب «بنگ نی» مجموعه ای از مثنوی هایی است که سایه در سال های 1340 تا 1360 نوشته است که بخش هایی از این مثنوی ها با صدای محمدرضا شجریان و شهرام ناظری خوانده شده است.

7. پیرمرد متفکر

بیوگرافی هوشنگ ابتهاج

ناشران: سخن، گفتار
تعدادی از صفحات: 1482

این کتاب حاصل گفتگوی میلاد عظیمی و همسرش عاطفه طایی با ابتهاج است. در این اثر دو جلدی، علاوه بر زندگی شاعر، می توان تاریخ ادبیات و هنر نوین ایران را نیز فرا گرفت. زیرا سایه با بسیاری از شاعران، روشنفکران و هنرمندان معاصر بود و خاطرات زیادی از آنها تعریف کرد.

جلد اول بیشتر درباره زندگی و خاطرات هوشنگ ابتهاج است، اما جلد دوم بیشتر درباره شعر و برخی مطالب پراکنده دیگر صحبت می کند. در پایان جلد دوم عکس هایی از دوره های مختلف زندگی شاعر آمده است که خود سایه در اختیار مصاحبه کنندگان قرار داده است.

می بینم
این شکوفه شادی
پرواز طولانی بشریت
این جشن بزرگ روز استقلال.

کیوان
هندان به سایه می گوید:
دیدی
بهت گفتم!
آره
همیشه حق با تو بود
می بینم.
می بینم.

دیدگاهتان را بنویسید